enderemirolu

 
kitaplk
hakknda
fotoraflar
 
     

http://www.mevsimsiz.com/yazi.asp?id=4541

80li yllarn iiri, 70li yllarda yazlan toplumcu iirin toptan karya alarak oluturdu ayaklar yere basmayan temelini. 80li yllarn siyasetle i ie yaayan iirinin sorgusuyla giritiler ie. Ve bu dnemin iirini sloganc, propagandac; airini ise kendi kiiliini iire yanstamayan, ayn iirin farkl kalemlerdeki yeniden reticisi olarak tanmladlar. iirin her eyden nce iir olmas(bu ne demekse!) gerektii zerine eitli vurgular yaplyordu. Yeni Trk iiri adlandrmasyla ve Metin Celal, Turul Tanyol, Orhan Kahyaolu gibi airlerle cisimletirebiliriz o dnemi. Brechtten, Lukacstan; hatta Marxtan, Engelsten alntlar yaplyor ve gemiin sol airleri bizzat bu alntlarn altnda braklmaya allyordu. Alntlarn bu kaynaklardan yaplyor olmasysa bu airlerin kiisel tutumlarndan ok, Marksist kuramn edebiyatmzdaki arlkl etkisine balanabilir. Alntlar balamlarndan koparp ie geldii gibi kullanmaksa sadece Yeni Trk iirine zg bir tutum deildi. Estetik deeri olan iirin tek ve vazgeilmez olanaysa imgeydi. Ama, imgeyi yle dar kalplar ierisine sokmamak gerekiyordu. Aslnda, neo-liberal politikalarla iyice ayyuka kan altyap ve styapnn deiik alanlarn birbirinden bݍakla ayrma abasyd bu giriim. 70li yllarn toplumcu mcadelesinin borazanln yapmakla itham ettikleri airler deil de bizzat kendileri 12 Eyll՟n, 24 Ocak Kararlarnn borazanln yapyorlard. 12 Eyll, iirimizin geliimi asndan iyi oldu diyen aymazlar yle durduk yere bulmadlar bu cesareti. stelik, her iki tarafn da borazanlk yaptn kabul edecek bile olsak, gene de ak ara yeniktiler bu mata. nk, muhalif olma yetilerini yitirmilerdi, insandan yana olma yetilerini. imdi, o dnemde yaam bir Sovyet airi kp da; 2. Dnya Sava iyi oldu; savaa kar muhteem iirler yazdk dese... Sanrm, yzlerde alayc bir tebessm belirdi. Evet ite o yzden Sovyet airi onlar, o hepimizin suratndaki alayc ifadeden dolay. Ama, bu adamlar alay etmiyor, dpedz sylyorlar, oh be 12 Eyll iyi oldu; ila gibi geldi diye. Baka her trl kar k bir kenara braksak bile, Dalarcann Kzamk Ad iiri iin, bir gn kzamk ortadan kalkarsa, bu iirin de bir anlam kalmaz diyen okuyucusuna; tek, kzamk ortadan kalksn da, bu iir ortadan kalksn derken gsterdii air tavr, ite bunu yitirmek her trl pervaszla yol aabiliyor. Bu yzden, bugnk airimiz iin nemli balklardan biri de etik dnߟm.

90l yllarda durum daha da deiik. mge, yine iirin tek olana olarak grlyor. mge iin imge; yani saf iir gericiliinden imge iin iir banazlna geiliyor. Btn deerlerin birbirine karmaya balad bir dnemde, magazinleme-soysuzlama-poplerleme-tektipleme...gibi olgular gze arpyor. Hayati Baki, Kavram Karmaa dergisinin Mays-Haziran 1997deki saysnda ߚyle yazyordu: Sonunda olaca buydu, olan oldu: air, showman artk. Postmodernizmin, krsalla kenti; feodalle burjuvay; ifahilikle bilgisayar; tesettrle aparasn; lahmacunla beyaz arab; sufiyle tanrtanmaz; telmihle metaforu; d grnle z; kimlikle kiilii; inanla akl; itaatle bakaldry; simyayla kimyay; osmanlcayla latinceyi; benim terrm iyidirle insancll; naif monarkla demokrat; mmiyle bilgini; barbarla aydn; karaokeyle kendisi olmay; sahtekrla dorucu olan; camiyle meyhaneyi; sokakla evi; silahla kalemi; ferdi tayfurla ludwing van beethoveni; hicap giyimle benettonu; yanlsamayla gerekilii; mavalla yaznsal; yazanla yazar; mteairle airi; miirle iiri postmodernce mass etmesiyle olan oldu ite: talk showman olamadysa da showman oldu air.

mge ve simge bekleri oluturulmaya bir yandan ngilizce-Franszca; dier yandan Arapa-Farsa szckler iirimizi istilaya giriti. Tatllardan aureye benziyordu iirimiz. Ne bulunduysa, elde kalan ne varsa katlyordu ona. Yanl anlalmamas iin bir ek yapmakta fayda var. Dilimize yerlemi szcklerden deil; karmza ktnda biiminden te hibir anlam ifade etmeyen harf ynlarndan bahsediyorum. Herkes bir mucitti artk. Kim ne bulduysa getirip katyordu iirine. Rastlantlardan dahiyane retimler umuluyordu. mgenin zgnletirici ynne ve her aire yeni bir yatak aacana dair savlarsa boa kt. Belki de her dinin tanrs en ok kendine inananlardan eker. mge de en ok kendisine tapan airlerden ekti. Belli bir bileimin anlaml bileeni olarak deil de akla esen yerde kullanld. Bir dier deyile, heba edildi. iirin anlamdan uzaklama serveninde metin okura yabanclat. mgeler, Divan Edebiyatnn mazmunlarna dnt. Ve airlik imge yaratma uzmanlna indirgendi. Metin merkezli bak as edebiyatmza egemen oldu. Kimlii ve duruuyla air gzden karld. Metni airinden bamsz deerlendirelim sav; airin sorumsuzluk istemine dnt. Hayata ve insana dair sorumluluk almaktan kaan; yaam dntrme gayesinden ve muhalif refleksten uzaklaan bir toplam kendisine air etiketi yaptrd. Burada bir parantez aarak, unu sylemeliyim. Ben, 90 iirinin toptan reddi niyetinde deilim; ama genel eilimden bahsedeceksek de eri oturup doru konumakta fayda var. in olumlu tarafysa bu genel eilimin merkezileememi olmas.

90lar iirine genel bir bakta, dier pek ok duygunu yan sra iimde bir acma duygusu uyanyor. Daha doru bir deyile, iiri yazana kar bir acma duygusu uyanyor. Her air kendinden balar yola; ama sonunda bir insanlk deerine tar bizleri. Ortaklatmz noktalardan yepyeni armlara gtrr bizi. Bahsettiim gruhtaki airlerin yoluysa kendilerinden baka hibir yerden gemiyor. Geliyor kendilerine, kendi bedenlerine taklyor. Kan-lm-irin-intihar...benzeri szckler, iirimizin hibir dneminde bu kadar fazla yer almamlardr herhalde. Belki, Divan Edebiyatnn belli dnem ve isimleri hari. Ne var ki, orada bile ok farkl balamlarda kullanlmt, sralanan szckleri artran szckler ve sz bekleri. airin bedeni, cinsel tercihleri, bunalmlar hi bu kadar orta mal edilmemiti. iir gibi air de metalayor. Artk her ikisi de getirdikleri kazan zerinden anlam ifade ediyorlar. Melankoliklikleri, depresiflikleri, ak kelebei olular, intihar giriimleri iirde ve airin yz ifadelerinde aranacak. Kendisi iin; vah yazk, ac ektii ne kadar da belli, denilen altly vuracak. airlerimizi acnacak birer seyir malzemesi haline kim getirdi? stelik, fazlasyla arabesk olan bu tutum bizimki gibi bir toplumda bile bir paylam dourmad. Yani, kimse; adam da benim ektiklerimi ekmi, demedi. Vah, yazk dediler. airi hznl bir duygu smrcs, iiri okunulamaz bir bulama durumuna sokan kim? iiri, magazin ovu aracna dntrenler, iir kitab yaymlayan danszler, brahim Sadriler, Ahmet Seluklar, Sibel Gkeler... Onlarn pek bir suu yok, su edebiyatn reflekslerini, tepkilerini zayflatanlarda.

Bir ksm air, hi deilse kendini korumak adna geri ekildi. Onaylamamakla birlikte sayg duyuyorum bu tavra. Kimimiz iirin toplumla kopan balarn onarmak adna bilinsiz olarak hizmet ettik popler kltre. Kimimizse kendimizi birer air-meta olarak tekellere, bankac yaynclara pazarlama telana dtk(te bunlara sayg duymuyorum.)

Oysa, iir bir paylam ve ortaklama iinde rgtlenirse; aydnlanma kavgasnda, iߍilerin kavgasnda, akta, nefrette...yani hayatta olduu, soluk alp verdii srece toplumsallaabilir. Bu tr bir geliim hem air hem de toplum iin gerekli. Sorumluluklarn attka hantallaan airler tedavlden kalkmal artk. Birilerinin istedii gibi yazp, dzeylilik ve zgrlk taslayanlar en azndan kalemlerinde tadklar arlktan utanmaldrlar.

Her ey bu kadar vahim; bu kadar iinden klmaz deil elbette. Bir de umudumuzu ateleyenler var. Prometheusun tad atein yan sra sanatn zn; yani umudu tayanlar var.

imdi ilk batan beri anlatmaya altm gruh iire rnekler vermeye alacam.



1. 90l Yllar iirinde Gezinti

nceden, unu belirtmekte fayda var; alntlayacam iirler 1970 ve sonrasndaki yllarda domu airlerden olacak. Tek tek her aire deinmek gibi bir amacnda deil, savlarm rneklerle aklama uranda olacam.

90l yllarn iirine genel bir bak pek ok duygunun yan sra bende bir acma duygusu uyandryor demitim. Niye mi? Aadaki dizelere bir gz atalm:

ilk tapnakta tanrya arap kustum

ailemin son ferdiyim yaklacak

armha yazlacak iskeletimin byyen kemiklerinde

kan parasym

ate suyuyum...

( Yine Hit, Austos 96- Ayhan Bozkurt)

1. rock

intihar kokular srnm ve

aynas krlm kadnlar sevdim ben

( zlek, Temmuz, Austos 97- Ali Hikmet Eren)

Geceyi yaraladk, gndz alasn

Elimizdeki turuncu liste sevdamz zerinde

Bir leke gibi kalsn. Silinmesin

( Poetikus, Ocak 97- Ayhan Bozkurt)

Syrn alan haliyle gmld۟m

Karnma burup durulduum beyaz

ocukken ld۟m

Biraz sl ittik durgunluumuz peri.

( zlek, Kasm 97- zer Aykut)

kand

btn anlamlar

irindi

ilencine tapndmz meta

gzlerini oymutu cesedin

ve artk hi kimsenin

gzleri olmayacakt

( zlek, Kasm 97- Serdar Aydn)

Bunlara benzer rnekleri oaltmak mmkn. Dileyen o yllarda yaymlanan dergilere, iir yllklarna bakabilir. Ancak biz genel rnekleri burada sonlandrp eitli savlar ve onlara ilikin rneklerle ilerleyelim.



2.Saptamalar ve rnekler

Yazmn bu blmnde, son dnem iirimiz zerine bir takm genel saptamalarda bulunacam ve bu saptamalar rneklerle amlamaya alacam.

a. Son dnem iirimiz psikolojik bir iirdir. Gen airler kendi isel alkantlarn, ocukluk yaantlarn, anne zlemini, bozgunu, bunalm, yeniklii tamlardr iirlerine. 80 sonras soldaki geri ekilmenin, edebiyat alannn ynsz braklmasnn, toplumsal alandaki sessizliin ve Trkiye iirinin kendilerine ok da salam bir miras devretmemi olmasnn etkisiyle iirimiz zgnlk araynda bir bocalama dnemine girdi. Yani, byk oranda sosyolojik etmenlerle kendine ekilen air, psikolojik bir iir yazd.

yani ben yoksam, ceplerinizde yoksam ihtimal

kurbaa cesetleriyle balayan ocukluuma

lastik ayakkab aryorumdur.

(Restore- Ali Hikmet Eren)



ve insan etiyle doyan bu oyunun kurallar karanlk kamuda koyulur

yalnzdr herkes kan bal bir karabasanda

(syan-Endemirolu)



Anne: Duvardan anneleri silmek istiyorum

lmeliyim anne olmamak iin bir daha

la boaldka beynim ryor:

Neyi bekliyoruz gmlmek iin ila kutusuna!

ryen beyin kokusuna anneler dayanamaz

(Ostrojen-Emel Gz)



rnekleri ok uzatmayacam. Ama, sanrm 90 sonras iirimizin egemen eiliminde metni ve airi anlamak iin freudisyen; iirimizin genel durumunu anlamak iinse sosyolojik bir bak asna ihtiya duyuluyor. iirimizdeki bu genel havadan; yani toplumsal-siyasal kargaann yaratt belirsizlikten kendilerine toplumcu bir kanal ama telandaki gen airler de ister istemez etkilendiler. lk rnei kendimden vereceim:



ktm gara dnyorum

mrm para

para

hangisi nereye gider bilinmez?

(Yz Metre Yaam Engelli)



annemin brakt yerden sararm

byten ve derinleen hzn

krlgan kuytularndan sorgusuz aldm

kendime sattm.

(Annemden Hzn Genleri-Umut etin)



palyaolar glmez, hi neden?

akac tekil! sklacaksn elbet her oyundan

ka mutlu grdm

sondular.

(Kanc Tekil-Efe Duyan)



sokaa dtm, bir ocuun elinde

okudum lm haberimi, gazeteden

bir bankt sohbet ettiim

sokaktan adm...adm sklyor

pler!

(Kimlik zi-Cansu Frnc)



kfl bir k daha yabangl

sallyor beiini yllar

sonras heyelan sonras...

karyor ban

msrtanem aclarnz almaya

aclar tkenmiyor

(Yaamdan Eksilen-Aydanur Sara)



b. Yine de, toplumcu iirde bir kanal ama niyetindeki bu airlerdir, iirimizde yeni bir dnemin sinyallerini veren. Afar Timuinin bugnk iirimizin 2.Yeni denilen ucubeyle toplumcu gerekilik denilen eksik ocuun torunu olduu ynndeki saptamasna nemli lde katlyorum. te bahsi geen bu toplumcu kuak da bu saptamann ortasna dodu. nce, toplumcu iiri imgesellikle, okseslilikle, ok anlamllkla buluturma abasna giritiler. Bugn kentli bir sanat anlayn, imgeyi, estetik dzeylilii sol edebiyatla bartrdlar. iirsel evrenlerinde ustalkla kullandklar bu olanaklar toplumcu bir zle birletirme grevi duruyor imdi nlerinde. Bir btn halinde umutsuzluk reten iirimizin iinde umut parltlarn onlar yarattlar ne de olsa:

imge tezghna oturmuum

desenimde krk yllk iߍi bayramlar

araladm dnyann penceresini

anladm ki ben deilim

her eyin sessizlii

(Pasl Sokaklar-zcan ztrk)



sava iki gee,

dlerimiz karm Halim

bir ilan ver gazeteye

alnn kurunsuz gel

tanyaym seni buluamadan

(Revirde Komu-Ahmet Antmen)



ykk kolonlarn iinden

savaa bir son uzanyor, sana

bir...el!

(Uzanm-Cansu Frnc)

iimde bir panayr

elma ekerleri var pamuk helvalar

naylon bebekler bedava

(܍imde Bir Panayr-Aydanur Sara)



c.Yine ayn airler; belki biraz da kendi yalnzlklarndan yola karak, bireyler zerinden toplumcu ze sahip iirler yazdlar. Zorunlu gler, ekonomik skntlar, isizlik, IMF-AB politikalar, zelletirmeler...sonucunda yoksullatrlan bir halkn; halks deil de kendisi olduklar bir halkn itelenmilerine, soua teslim edilmilerine, emekilerine, ocuk iߍilerine evirdiler dizelerini. Yabanclama, snfl toplum yapsnn insanlk dl, savalar, geim derdi, mesai saatlerinin younluu ve yoruculuu, zgr emee zaman kalmamas irdelendi bu dizelerde. Kuan bu tarz iirlerine bir ncl olarak Haydar naln Postac iiri rnek verilebilir. ҂antasnda ne tadn, nerden bilsin postac?. Umut nalan, Efe Duyan, Umut etin benzer duyarllklarla bir boyac ocuu tamlardr iirlerine:



sigarasnn ispiyoncu dumanndan rendim

derin derin iine ektii aclarn boyac ocuun

yaamn parlatr gibi cilalyor avucuna smayan

ayakkaby

(Kar Kaldrmdaki Boyac ocuk-Umut nalan)







asl ben saymam onlar adamdan

soktum muydu kfr karnna, na...

nasl soru, ldrr bile dayaktan

ama bo parklar saklar beni hep

(Boyac-Efe Duyan)

aadan bakyorum scak kanza

a mezar yattm slak gazeteler

dingin beyaza boyuyorum adalarm

parlasn vaz gemeyecek kadar kkl۟m

(Boyac-Umut etin)



d.Metin ii balam-metin d balam ayrmndan hareket edersek; yani anlambirimlerden balayarak konuya kadar iirde anlatlann metin merkezli anlamn ve metin dndan beslenen anlamlarn masaya yatrrsak metin d balamn son dnem iirimizde nemsizletirildiini gryoruz. Yazlanlar, sadece metnin kendinde bir anlam tayor. Ne airin yaantsyla ne dnya sorunlaryla ne de kendi yaantlarmzla ortaklama zemini yaratyor. iir bir gzellik idesine, biimsel ustalk alanna indirgenmek isteniyor. stelik, iirin halkla bulumamasnn faturasn halka kartan aymaz-sorumsuz bir toplam elitizme yaslanyor. Kendilerine nc olarak da Enis Batur ve Hilmi Yavuz gibi isimleri telaffuz ediyorlar[Biri YKYde, Dieri Can Yaynlarnda kopu yaratm airlerdir(?)]

e. Metin merkezli bak asnn yaratt baka sorunlar da var ߟphesiz. rn airinden bamsz deerlendirelim ynndeki sav; airler iin bir sorumsuzluk kalkanna dnt. Oysa, etik-estetik-ideolojik ve siyasal bir durua sahip olmaldr air. Edebiyat, Hak bildii yolda yalnz yryebilenlerin iidir. Edebiyat tarihinde be tane yanar dner airin olmas, bize bir genellemeye gitme lksn vermez.

f. imdi eitli adlar sralayacam. Bu adlar, iirimizdeki bir dneme alternatif oluturmu, gncel sorunlara tarihsel bir bak asyla yaklarken estetik dzeylilii gz ard etmemi isimlerdir. Karikatrize edersek, toplumcu iiri imgeyle bartran airlerdir bunlar. Darda braktm isimler olursa unutkanlma verilsin: Haydar nal, Fettah Kleli, zcan ztrk, Aziz Kemal Hzrolu, Nihat Ate, Ahmet Antmen, Efe Duyan, Cansu Frnc, Umut nalan, Gkhan Erkan, Umut etin, Aydanur Sara, Atlcan Saday... imdi, iirlerinde umudu, sava kartln, emekten yanal, aydnlanma kavgasn, ileme cesaretini ve duyarlln gelitiren bu airlere belli sorumluluklar daha dߟyor kanmca. lki, iirin ok ynl bir saldr ve iletiim olduundan hareketle imgeyi toplumcu iirin bir olana olarak kullanabilme yetisi, yani iirlerinde toplumcu refleksi gelitirme yetisi. Hem bu sadece znel bir sorumluluk deil iirimizin gelecei ile ilintili bir sorumluluk. Yaymlanan iirin, ancak okuyucusuyla ve yaratt etkiyle anlam tayacann bilinciyle hareket etmek gerekiyor. Bunla balantl ikinci sorumluluksa bu erekte birleen airlerin bir kadro oluturma ve ortak hareket etme ynsemesine girebilmeleri. Toplumcu iir kendine farkl bir kanal ama olasln tayan bu airleri mcadele iinde rlecek bir estetie ve etik durua aryor.


Ahmet Antmen




 

hakknda anasayfa